آزادی، سرآغاز شروعی دیگر

خاطرات زندان اعظم حاج‌حیدری از کتاب بهای انسان‌بودن – قسمت آخر

در بخش آخر از خاطرات زندان، اعظم حاج‌حیدری تلاش زنان زندانی سیاسی برای ادامه آموزش و حفظ زندگی جمعی در اوین، محاکمه مجدد خود در سال ۱۳۶۵ و مقاومت در برابر فشارهای بازجویان و زندانبانان را روایت می‌کند. او همچنین از روز آزادی، جدایی دردناک از هم‌بندانش و تصمیمی می‌گوید که با وجود آگاهی از خطر دستگیری دوباره در ذهن او جان داشت: تلاش برای پیوستن به سازمان مجاهدین خلق!

کتاب «بهای انسان‌بودن»، و روایت خاطرات اعظم حاج‌حیدری، تصویری از پایداری زنان مجاهدی به ما می‌دهد که حتی در شدیدترین شرایط سرکوب و محدودیت و اعمال فشار از طرف دشمن از جمله شکنجه‌های قفس و واحدهای مسکونی و…، برای حفظ آرمان و آگاهی، همبستگی و اراده خود تلاش کردند و بر سوگندی که در راه آزادی خلق و میهن‌شان خورده بودند تا پای جان و تا فراسوی طاقت انسان وفادار ماندند.

آموزش در زندان

بعد از این حمله و هجوم پاسداران، کار اصلی ما بازگرداندن اوضاع به وضعیت نرمال بود. همه به‌سرعت دست به کار شدیم و با تقسیم کاری که بین خودمان کردیم، عده‌ای دست به کار جمع‌وجور کردن اسباب و وسایل و نظم دادن به آن‌ها و دوختن و تعمیر شدند. تعدادی هم مسئول شدند که به‌نحوی جای خالی کتاب‌هایی را که از بین رفته بود، پر کنند و نگذارند کلاس‌های آموزشی‌مان تعطیل شود.

برای تمام ساعت‌های شبانه‌روز برنامه داشتیم تا اوقاتمان به بطالت نگذرد. بعضی از بچه‌ها که تحصیلات عالی داشتند، در کلاس‌های دو سه نفره ـ چون امکان تجمع بیش از این در زیر نگاه‌های مستمر جاسوسان وجود نداشت ـ آنچه را که می‌دانستند، به دیگران آموزش می‌دادند و بعضی از این دیگران نیز به‌نوبه خود، آن‌ها را به افراد دیگری منتقل می‌کردند. به این ترتیب، ما برای زبان‌های مختلف عربی، انگلیسی و فرانسه، که بعضی از بچه‌ها آن‌ها را به‌خوبی می‌دانستند، کلاس داشتیم. بچه‌هایی که در رشته‌های مختلف تحصیل کرده بودند، در رشته‌های تخصصی خود کلاس می‌گذاشتند.

مجاهد شهید حوریه بهشتی‌تبار که فوق‌لیسانس اقتصاد بود، برایمان کلاس اقتصاد می‌گذاشت. منبع درس هم یا محفوظات خود معلم بود که آن‌ها را روی کاغذ آورده و به‌صورت جزوه تنظیم می‌کرد، یا روزنامه‌هایی که ما وقتی برای بازجویی می‌رفتیم، مخفیانه از اتاق بازجو یا اتاق انتظار می‌آوردیم یا از یک بند به بند دیگر با هم تبادل می‌کردیم. این روزنامه‌ها را جمع‌آوری می‌کردیم و از برخی مطالبش به‌عنوان منابع درس اقتصاد استفاده می‌کردیم.

وقتی این زندانبان‌ها از دریچه سلول می‌دیدند که همه مشغول کاری هستند، به‌شدت عصبانی و هیستریک می‌شدند و فحش و ناسزا می‌دادند، چون بیچارگی و ناتوانی خودشان را در شکستن مقاومت زندانیان در همین صحنه به‌خوبی می‌دیدند.

دوباره محاکمه

در فروردین یا اردیبهشت ۶۵، بعد از داستان قفس، دوباره یک سری بازجویی و شرایط تنبیهی را گذراندم که علتش به‌قول خودشان تشکیل تشکیلات ایجاد بند و فعالیت در زندان بود. آنچه آن‌ها تشکیلات بند می‌نامیدند، چیزی نبود جز زندگی جمعی و تن ندادن به خواست‌های رژیم و دژخیمان که می‌خواستند حداقل‌های انسان بودن را هم از زندانی بگیرند و ما به‌طور جمعی در مقابل آن مقاومت می‌کردیم.

در این محاکمه هم، مثل محاکمه اول، رئیس دادگاه آخوند محمدی گیلانی بود. به او می‌گفتیم دایناسور، چون به‌طور واقعی ذره‌ای آثار و احساسات انسانی در وجودش نبود. در عوض، پر بود از حقد و کینه و درنده‌خویی علیه هر عنصر مجاهد و مقاومت و هرکس که در وجودش آثاری از انسانیت یافت می‌شد.

در این به‌اصطلاح محاکمه، گیلانی و دو پاسدار بودند. فکر می‌کنم یکی از آن‌ها بازجوی مستقیم خودم بود. اما چون موقع بازجویی همیشه چشم‌بند داشتم و در دادگاه هم او ساکت بود تا من از صدایش نتوانم او را بشناسم، نمی‌توانم با قاطعیت بگویم که خود او بوده یا نه؟ علاوه بر آن‌ها، سه تن از خائنان هم به‌عنوان شاهد حضور داشتند.

به‌هرحال، باز هم از مشخصاتم سؤال کردند که جواب دادم. بعد گیلانی به من گفت: «از خودت دفاع کن!» گفتم: «من چیزی برای دفاع ندارم.» چون با آن سه خائن مطمئن بودم که صحنه چیده‌اند تا بتوانند چیزی را سر من خراب کنند. در تمام مدت چهار ماه تنبیهی مجدد در اوین، یکی از این خائن‌ها به نام منیژه، به‌دلیل این‌که مرا از بیرون هم خوب می‌شناخت، به من پیله می‌کرد و با من درمی‌افتاد.

حدسم درست بود، چون به‌محض این‌که گفتم چیزی برای دفاع ندارم و شما چیزی می‌گویید و من چیز دیگری، منیژه خائن شروع کرد به فحاشی و دعوا و دو بار زد توی سرم و به‌اصطلاح افشای سوابق من از فاز سیاسی تا فعالیت در بند و مقاومت در قفس…! عفریته مفلوک ۴۵ دقیقه بی‌وقفه حرف زد و درواقع جیغ کشید. بیچاره خیال می‌کرد هرچه بیشتر یقه‌درانی کند، پیش آن دژخیمان عزیزتر می‌شود و زودتر آزادش می‌کنند!

بعد از او، خائن دیگری به نام منصوره شروع کرد به افشای من! روش او متفاوت بود؛ با شور و حرارت کمتر، ولی همراه با گریه و زاری و آب‌غوره‌ای که چاشنی حرف‌هایش کرده بود، بیشتر درباره جرائم من در دو ماه قرنطینه حرف زد. حرف‌های او که تمام شد، من برای این‌که حرص منیژه را در بیاورم، گفتم: «من این زن را نمی‌شناسم و اصلاً نمی‌دانم چه می‌گوید!» باز جیغ منیژه درآمد و مقداری اراجیف دیگر به هم بافت.

نوبت هما، بریده‌خائن سوم بود که وارد صحنه شود. ابتدا به‌عنوان شاهد قسم خورد و رو کرد به من و به‌خیال خودش می‌خواست اول میخ آشنایی‌اش با مرا محکم کند. در مقابلم ایستاد و گفت: «مرا می‌شناسی؟» مطمئن بود که جواب مثبت می‌دهم! گفتم: «نه!»

و حالا نوبت جیغ‌وویغ این یکی بود که از فعالیت‌هایی که در فاز سیاسی با هم کرده بودیم، از وقتی که در بند ۲۴۰ با هم بودیم و از هفت‌ونیم ماه مزدوری‌اش که در تمام دوران قفس بالای سر من و بقیه بود و از روی حقد و کینه با من کینه‌کشی می‌کرد و… هرچه داشت، از راست و دروغ، به هم بافت و گزارش داد؛ تا به‌خیال خودش این چیزها را به یاد من بیاورد.

من هم‌چنان سکوت کرده بودم و هیچ حرفی نمی‌زدم. آخر سر، حکم محکومیت مجدد را خواندند که عبارت بود از پنج سال حبس قطعی و ۱۰ سال حبس تعلیقی و دادگاه به این ترتیب تمام شد.

یادم نیست که بعد از قرائت حکم، آیا من برگه‌ای را امضا کردم یا نه. اما وقتی از دادگاه بیرون آمدم، چند ساعتی همان‌جا پشت در مرا نگه داشتند و هرکس می‌آمد و می‌رفت، یک چیزی می‌گفت تا بتوانند مرا بترسانند؛ به‌خصوص آن خائنان که آن‌همه یقه‌درانی کرده بودند و به‌قول خودشان خواب حکم سنگینی برای من دیده بودند. اما طی حدود یک سال‌ونیم بعد از قفس که انواع و اقسام شرایط مختلف را دیده بودم، برایم هیچ‌چیز مهم نبود. همان‌جا هم که ایستاده بودم، با سکوتم آن‌ها را می‌چزاندم. هرکدام می‌آمدند و می‌رفتند، سعی می‌کردند مرا به حرف بیاورند. می‌گفتند: «چی شده؟ اعظم پررو ساکت شده؟ رویش کم شده!» می‌دانستم که می‌خواهند مرا تحریک به موضع‌گیری کنند.

آزادی از زندان

بعد از محاکمه دوم، دو سه بار دیگر مرا صدا زدند و به شعبه بردند. از من مصاحبه می‌خواستند. من هم به‌صراحت گفتم: «نمی‌کنم!» بازجو هر بار عصبانی می‌شد و با شلاق به سر و رویم می‌کوبید و می‌گفت: «آرزوی قهرمان‌شدن را به دلت می‌گذارم. آن‌قدر نگهت می‌دارم که اینجا بپوسی» و حرف حاجی داوود را تکرار می‌کرد که آن‌قدر نگهت می‌دارم که موهای سرت مثل دندان‌هایت سفید و دندان‌هایت مثل موهای سرت سیاه بشود.

اواسط شهریور ۶۵ بود که دوباره صدایم کردند. ضمن نثار همان فحش‌های همیشگی، گفتند: «ما می‌دانیم که تو منافقی و اگر بیرون بروی، دوباره به سراغ سازمان می‌روی. آزادت می‌کنیم تا دوباره بیاوریم و تکه‌تکه‌ات کنیم.»

من که تا آن موقع امیدی به آزادی نداشتم، فهمیدم که می‌خواهند آزادم کنند و همان‌جا تصمیم گرفتم و با خودم عهد کردم که اگر آزادم کردند، همان کاری را می‌کنم که از آن می‌ترسند؛ یعنی قبل از هر کار، درصدد برمی‌آیم که به سازمان وصل شوم.

یک هفته بعد، یعنی روز ۲۳ شهریور، صدایم زدند که برای بازجویی به دفتر بند بروم. عمداً این‌طور گفتند که بچه‌ها نفهمند می‌خواهند آزادم کنند و پیغامی را به‌وسیله من به بیرون منتقل نکنند. البته خودم به آزادشدن باور نداشتم. به تنها چیزی که فکر نمی‌کردم، همین بود. فکر می‌کردم دوباره کسی درباره من گزارشی داده و به‌خاطر آن به بازجویی صدایم کرده‌اند.

در ابهام به دفتر بند رفتم و آنجا پاسدارها برای این‌که اذیت کنند و دلهره ایجاد کنند، با هم دقایقی پچ‌پچ کردند و از بلندگو اعلام کردند که وسایلش را بدهید بیرون. بچه‌ها هم به‌سرعت وسایلم را جمع کردند و بیرون دادند.

غرق بهت و حیرت بودم. آیا از بچه‌هایی که چند سال تمام لحظات تلخ و شیرین را با آن‌ها گذرانده بودم، جدا می‌شدم؟ این جدایی برایم دردناک بود.

همه اعتصاب‌ها، اعتراض‌ها، تنبیه‌ها، کتک‌خوردن‌ها، مقاومت‌ها و… که با آن بچه‌ها، که حالا آن‌طرف دیوار بودند، به یادم آمد. بی‌اختیار زدم زیر گریه و های‌های گریه کردم. پاسدارهای احمق و جنایتکار که فکر می‌کردند من از ترس جابه‌جایی گریه می‌کنم، با مسخرگی به وضع من می‌خندیدند؛ به‌خصوص وقتی یکی از آن‌ها گفت که برای آزادی می‌روی! بیشتر سوختم. من داشتم به جدایی‌ام از بچه‌ها فکر می‌کردم که بعد از این، بدون آن‌ها در جامعه‌ای که ارتجاع خمینی بر آن حاکم است، چه‌کار باید بکنم و چطور نفس بکشم؟ و آن پاسدارهای احمق در چه فکری بودند!

همان‌جا تصمیم خودم را گرفتم که باید رفت. به‌خصوص که چند ماه قبل، وقتی یکی از بچه‌ها به نام فرح داشت آزاد می‌شد، به شوخی و خنده گفتم: «اگر خواستی بروی، ردی برای من بگذار تا اگر آزاد شدم، بیایم.» چون خانواده من همه از طایفه خمینی هستند و کسی را ندارم که بخواهم به‌وسیله او به سازمان وصل شوم. آنجا این به یادم آمد و گفتم: «خدایا، می‌شود که فرح ردی گذاشته باشد؟» و اگر نباشد، به کجا باید سر کشید؟ بعد از پنج سال‌ونیم اسارت، هیچ تصویری از جامعه نداشتم.

در همین فکرها بودم که پاسدارها وسایلم را چک کردند و ساکم را دادند و دوباره چشم‌بند زدم و به‌طرف شعبه بازجویی حرکت کردم. همین حرف را که اگر درصدد رفتن به‌سوی سازمان مجاهدین برآید، تکه‌تکه‌اش می‌کنیم، به خواهر بزرگم مهین هم که برای تحویل گرفتن من به جلوی زندان آمده بود، گفته بودند و او حسابی وحشت کرده بود.

وقتی من و خواهرم نجمه، چند ماه بعد از مرز خارج شدیم و به او تلفن زدیم و گفتیم که از خارج کشور زنگ می‌زنیم، او از فرط هیجان و خوشحالی پای تلفن غش کرد و افتاد، زیرا به‌شدت از دستگیری مجدد ما وحشت داشت؛ چرا که دو سال طعم زندان و شکنجه رژیم خمینی را چشیده بود و معنی دستگیری مجدد را می‌دانست.

البته راستش خود من هم کمتر از خواهرم از دستگیری مجدد نمی‌ترسیدم، چون بسیار دیده و شنیده بودم که رژیم با بچه‌هایی که بعد از آزادی درصدد پیوستن به سازمان برآمده بودند، چه کرده است. اما به خود می‌گفتم: مگر موقع دستگیر شدن، فکر آزاد شدن را می‌کردی؟ مگر نه این‌که هر بار که برای بازجویی صدایت می‌زدند، با خودت فکر می‌کردی که چه‌بسا دیگر بازگشتی در کار نیست؟ پس چه چیز عوض شده؟ این رژیم همچنان هست. آن‌همه عزیزترین عزیزانت را کشت و هنوز هم عده‌ای از آن‌ها زیر چنگ‌ودندانش هستند.

مگر زیر حاکمیت این رژیم، امنیت و زندگی‌ای متصور است؟ زندگی کردن زیر سایه این رژیم، هرروزش مرگ است؛ هر روز که پاسداری را ببینم، هر بار که تلفنی نابهنگام زنگ بزند، هر بار که برای امضای هفتگی به دادستانی بروم، هر بار می‌میرم و زنده می‌شوم. درحالی‌که اگر هنگام خروج از کشور و در تلاش برای پیوستن به سازمان دستگیر هم بشوم، یک بار می‌میرم و تمام! پس عزم جزم کردم و با خواهرم نجمه تصمیم گرفتیم به جمع خواهران و برادرانمان در ارتش آزادی‌بخش بپیوندیم.

پایان