در آغاز سال تحصیلی جدید، دانشجویان دانشگاه‌های ایران با مجموعه‌ای از مشکلات و محدودیت‌ها روبه‌رو هستند. فشارهای امنیتی و انضباطی در دانشگاه‌ها، به‌ویژه محدودیت‌های اعمال‌شده بر دختران دانشجو، همزمان با افزایش هزینه‌های زندگی دانشجویی و مشکلات ساختاری آموزش عالی ادامه دارد.
برای دانشجویانی که دور از خانواده و در شهری دیگر تحصیل می‌کنند، افزایش هزینه خوابگاه، غذا و رفت‌وآمد نیز به مشکلات تحصیل افزوده شده است. در همین حال، افت جایگاه برخی دانشگاه‌ها، مشکلات مالی استادان و مهاجرت اعضای هیأت علمی، نگرانی‌ها درباره کیفیت آموزش عالی و آینده دانشجویان را افزایش داده است.
تشدید کنترل بر دختران دانشجو
در آستانه آغاز سال تحصیلی، مقام‌های حکومتی از اعمال دستورالعمل‌های مربوط به حجاب در دانشگاه‌ها سخن گفتند.
سعید کرمی، معاون فرهنگی و سیاسی رژیم در دانشگاه‌ها اعلام کرد به‌زودی دستورالعملی از سوی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی درباره وضعیت حجاب در دانشگاه‌ها ابلاغ خواهد شد. (خبرگزاری مهر ۱۷ شهریور ۱۴۰۵)
عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، نیز درباره اعمال حجاب اجباری در دانشگاه‌ها گفت شورای عالی انقلاب فرهنگی از ۲۵ سال پیش تاکنون مصوباتی در این زمینه داشته و دستگاه‌های مختلف مأمور اجرای آنها هستند. به گفته وی، راهبری این موضوع بر عهده وزارت کشور است و دستگاه‌های اجرایی باید مصوبات مربوط به حجاب را اجرا کنند.
وی همچنین در مورد آغاز سال تحصیلی جدید گفت باید به دانشجویان درباره «رعایت پوشش صحیح» تذکر داده شود و افزود دانشجو «نمی‌تواند همانند لباس اتاق خواب در دانشگاه تردد کند.» (خبرگزاری تسنیم ۱۷ شهریور ۱۴۰۵)
کنترل پوشش و رفت‌وآمد، احضار دانشجویان و تشکیل پرونده‌های انضباطی از جمله فشارهایی است که طی سال‌های اخیر در دانشگاه‌ها گزارش شده است. این محدودیت‌ها برای دختران دانشجو علاوه بر محیط آموزشی، می‌تواند زندگی در خوابگاه و فضای عمومی دانشگاه را نیز دربرگیرد.
۱۰۰ پرونده انضباطی در آستانه سال تحصیلی جدید
پیش از آغاز سال تحصیلی جدید، گزارش‌هایی از تشکیل ده‌ها پرونده انضباطی و صدور احکام تعلیق، محرومیت از تحصیل و اخراج دانشجویان منتشر شد.
طبق آمارهای غیررسمی منتشرشده درباره دانشگاه‌های تهران، ۱۶ دانشجوی دانشگاه امیرکبیر حکم تعلیق گرفتند و یک دانشجو اخراج شد.
در دانشگاه تهران بیش از ۱۰ پرونده در آستانه ابلاغ حکم نهایی قرار داشت. در دانشگاه صنعتی شریف برای ۴۰ دانشجو احکام انضباطی صادر شد که از این تعداد دست‌کم ۱۰ دانشجو حکم اخراج گرفتند.
دانشجویان دانشگاه خواجه نصیر نیز از صدور چهار حکم محرومیت از تحصیل به مدت دو ترم و افزایش تعداد پرونده‌های در حال رسیدگی به بیش از ۲۰ پرونده انضباطی خبر دادند. (سایت خبر فوری ۲۴ شهریور ۱۴۰۵)
روزنامه شرق نیز در گزارشی به تاریخ ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ از تشکیل بیش از ۱۰۰ پرونده انضباطی برای دانشجویان خبر داد.
چند نمونه از اخراج و حبس دانشجویان دختر
در خرداد ماه سال ۱۴۰۵ احکام اخراج هفت دانشجوی دانشگاه صنعتی شریف از جمله دو دانشجوی دختر از سوی کمیته انضباطی دانشگاه صادر شد.
فاطمه خاکپور، دانشجوی کارشناسی شیمی از دانشگاه صنعتی شریف اخراج شد. همچنین پرنیان خدابخشی، دانشجوی مهندسی و علم مواد همین دانشگاه اخراج و ۵ سال از تحصیل محروم شد.
اخراج این دانشجویان در آستانه بازگشایی دانشگاه‌ها صورت گرفت.
دانشجویان زندانی هم در شهرهای مختلف ایران در حالت بلاتکلیفی و یا با احکام حبس در زندان به سرمی‌برند. مریم جوادی، دانشجوی ۲۷ ساله روزنامه نگاری، ساکن اصفهان از تیرماه ۱۴۰۴ بازداشت شده و بارها مورد تهدید و پذیرش اعترافات اجباری قرار گرفته و اکنون به ۵ سال زندان محکوم شده‌است.
دانشجویان ایران در تمامی خیزش‌های اعتراضی نقش پیشتازی را برعهده داشتند. تنها یک ماه پس از قیام دی‌ماه ۱۴۰۴ مسعود حبیبی، معاون فرهنگی و دانشجویی وزیر بهداشت رژیم، اعلام کرد که حدود ۱۰۰ دانشجو در جریان قیام دی ماه جان خود را از دست داده‌اند و افزود که شمار دیگری از دانشجویان همچنان در بازداشت به‌سر می‌برند. (آفتاب نیوز ۱۹ بهمن ۱۴۰۴)
افزایش هزینه‌ها همزمان با کاهش کیفیت آموزش
در کنار فشارهای انضباطی، مشکلات اقتصادی نیز به یکی از مسائل جدی زندگی دانشجویی تبدیل شده است.
طرح جدید تغذیه دانشجویان که قرار است از مهرماه ۱۴۰۵ اجرا شود، نگرانی‌هایی درباره هزینه و کیفیت غذای دانشگاهی ایجاد کرده است.
دبیران شوراهای صنفی دانشگاه‌های تهران، علم و صنعت و علامه طباطبایی نسبت به ناکافی بودن اعتبار پیش‌بینی‌شده، نبود شفافیت و احتمال انتقال افزایش هزینه‌ها به دانشجویان هشدار داده‌اند. آنها همچنین درباره تأثیر این طرح بر قیمت و کیفیت غذای دانشگاهی ابراز نگرانی کرده‌اند.
بر اساس این طرح، یارانه غذا به جای پرداخت مستقیم به دانشگاه، به کیف پول الکترونیکی دانشجویان اختصاص داده می‌شود تا آنها غذای خود را از مراکز طرف قرارداد تهیه کنند.
یک فعال صنفی دانشگاه علامه طباطبایی نیز گفته است اعتبار پیش‌بینی‌شده با هزینه واقعی غذا تناسب ندارد و حتی برای تهیه یک وعده غذای معمولی در تهران کافی نیست. (ایسنا ۲ و ۱۰ مرداد ۱۴۰۵)
افزایش هزینه غذا به‌ویژه برای دانشجویانی اهمیت دارد که در شهری غیر از محل زندگی خانواده خود تحصیل می‌کنند و باید همزمان هزینه خوابگاه، غذا و رفت‌وآمد را نیز تأمین کنند.
مشکلات اقتصادی در شرایطی افزایش یافته که گزارش‌هایی نیز درباره افت جایگاه علمی برخی دانشگاه‌های ایران منتشر شده است.
دانشگاه تهران ۴۵ رتبه و دانشگاه تبریز ۱۰۸ رتبه در رده‌بندی‌های دانشگاهی سقوط کرده‌اند و درباره دانشگاه‌های صنعتی شریف و امیرکبیر نیز کاهش قابل‌توجه رتبه گزارش شده است. (خبرآنلاین ۷ تیر ۱۴۰۵)
اختلال و قطع اینترنت، فیلترینگ، برگزاری اجباری کلاس‌های مجازی و مشکلات مالی از عواملی عنوان شده‌اند که بر فعالیت آموزشی و پژوهشی دانشگاه‌ها تأثیر گذاشته‌اند.
در نتیجه، دانشجویان در آغاز سال تحصیلی جدید نه فقط با هزینه‌های بیشتر، بلکه با نگرانی درباره کیفیت آموزش و فرصت‌های علمی و پژوهشی خود نیز مواجه هستند.
بحران استادان و کاهش توان علمی دانشگاه‌ها
بخش دیگری از مشکلات آموزش عالی به وضعیت اعضای هیأت علمی دانشگاه‌ها بازمی‌گردد.
تأخیر در پرداخت حقوق و مطالبات استادان و کارکنان دانشگاه در ماه‌های اخیر مورد اعتراض قرار گرفته است. استادان دانشگاه‌ها طی بیانیه‌ای از تأخیر در اجرای قانون ترمیم حقوق اعضای هیأت علمی انتقاد کردند و هشدار دادند در صورتی که تا پایان شهریور حقوق کامل آنها پرداخت نشود، از اول مهر فعالیتهای آموزشی، پژوهشی و اجرایی خود را به حالت تعلیق درمی‌آورند. (خبرآنلاین ۹ شهریور ۱۴۰۵)
در بهترین شرایط، حقوق یک استاد باسابقه در ایران حتی به هزار دلار نمی‌رسد، در حالی که استادان دانشگاه در برخی کشورهای منطقه بین پنج تا ده هزار دلار حقوق دریافت می‌کنند و از امکانات رفاهی و پژوهشی بیشتری برخوردارند. (خبرآنلاین ۲۰ تیر ۱۴۰۵)
همزمان، مهاجرت اعضای هیأت علمی به یکی از مشکلات جدی دانشگاه‌های ایران تبدیل شده است.
سعید سمنانیان، استاد دانشگاه تربیت مدرس، مدعی شده است که طی ۱۰ سال اخیر حدود ۱۲هزار عضو هیأت علمی ایران کشور را ترک کرده‌اند.
بر اساس آمار منتشرشده، در فاصله سال‌های تحصیلی ۱۳۹۷-۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲-۱۴۰۳، از میان حدود شش هزار استاد رشته‌های فنی و مهندسی در دانشگاه‌های برتر ایران، حدود ۱۵۰۰ نفر مهاجرت کرده‌اند، رقمی معادل حدود ۲۵ درصد استادان این حوزه.
در دانشکده مهندسی مکانیک دانشگاه تهران نیز حدود ۱۰ نفر از استادان بازنشسته شده و مهاجرت کرده‌اند یا پس از فرصت مطالعاتی به کشور بازنگشته‌اند. (ایرنا ۲۹ آبان ۱۴۰۴)
ادامه خروج اعضای هیأت علمی و مشکلات اقتصادی استادان مستقیماً بر کیفیت تحصیل دانشجویان تأثیر می‌گذارد.
دختران دانشجو همچنان در برابر فشارها ایستاده‌اند
مجموع این تحولات تصویری از یک سال تحصیلی دشوار ارائه می‌دهد: محدودیت‌های امنیتی و انضباطی، کنترل پوشش و فضای دانشگاه، افزایش هزینه‌های زندگی دانشجویی و کاهش توان علمی دانشگاه‌ها.
در این میان، دختران دانشجو همچنان حضوری فعال در دانشگاه‌ها و اعتراضات دانشجویی داشته‌اند. دانشگاه برای آنان تنها محل تحصیل نیست، بلکه فضایی برای اعتراض به محدودیت‌ها و تبعیض‌ها نیز بوده است.
دختران دانشجو در تجمعات اعتراضی دانشجویی اسفند ۱۴۰۴ و تیرماه ۱۴۰۵، در چندین دانشگاه کشور، حضور داشتند. استمرار تجمع‌های دانشجویی با وجود تهدیدها، بازداشت‌ها و فشارهای انضباطی نشان‌دهنده عزم دانشجویان شجاع ایران برای تغییر وضعیت موجود و سرنگونی رژیم استبداد مذهبی است.
