در تاریخ پرآشوب تبریز و انقلاب مشروطه، نام زنانی به گوش میرسد که هیچگاه به اندازه کافی شناخته نشدند، اما شجاعتشان تا همیشه بر دل تاریخ باقی ماند. یکی از این زنان، مجاهدی بود به نام تئللی، همان زنی که در افسانههای محلی و روایتهای مردم آذربایجان شناخته شده است. تئللی، دختری که پا به پای مردان به جنگ با دشمنان آزادی رفت و تا پیش از زخمی شدنش، هیچ کس نمیدانست که پشت لباس جنگجویانه یک زن ایستاده است.
روزی که تئللی زخمی شد، پرستاران تلاش کردند زخمش را ببندند، اما او اصرار داشت که بگذارند او بمیرد و لباسش را از تن خارج نمی کرد. تا بالاخره ستارخان را بالای سر او بردند. تئللی در آنجا راز خود را به ستارخان گفت. قلب ستارخان لرزید و اشک در چشمانش جمع شد: «دخترم، من که هنوز زندهام، تو چرا به جنگ رفتی؟» در آن لحظه، شجاعت و راز تئللی آشکار شد.
اما تئللی تنها نبود. زنان تبریز در محاصره یازدهماهه شهر، نقشهای متنوعی ایفا کردند؛ از رساندن آذوقه به سنگرها تا پر کردن پوکههای گلوله با گوگرد و تبدیل آنها به سلاحهای آماده برای مجاهدان. روزنامه حبلالمتین گزارش داده است: «در یکی از نبردها با قوای شاه، جسد ۲۰ زن در لباس مردان پیدا شدند.»
مورگان شوستر، دیپلمات آمریکایی و ناظر اوضاع ایران در آن دوران، دربارهی نقش زنان مینویسد: «زنان ایران، نمونهی مشعشعی از لیاقت و دلهای پاکیزه خود، در قبول خیالات جدیده، اظهار نموده و با تهور و مجاهدت به تکمیل خیالات خویش مشغول گشتند.»
ژانت آفاری، پژوهشگر معاصر، این مبارزه را چنین تحلیل میکند: «در جنگ داخلی تبریز (۱۹۰۸–۱۹۰۹) ، زنان شهری و روستایی، دوشادوش مردان جنگیدند. آذربایجان و نواحی غربی دریای خزر، گویی شاهد قیام جنگاوران زن با لباس مبدل در صفوف مقاومت بود.»
از سوی دیگر، فعالیت زنان تنها محدود به جنگ نبود. آنان شبانهروز پشت جبهه را اداره میکردند، غذا و لباس میدوختند، مجروحان را مداوا میکردند و حتی برای حمایت مالی از نهضت، دارایی و جهیزیه خود را وقف میکردند. در محلهی دوهچی، زنان نامهای به ستارخان فرستادند و خواستار حمله به نیروهای مستبد شدند. ستارخان تحت تأثیر شجاعت آنان قرار گرفت و حمله را زودتر از موعد مقرر انجام داد.
تئللی و همرزمانش، نماد زنانی بودند که در تاریخ گمنام ماندهاند اما روح آزادیخواهی آنها، نه تنها سنگرهای تبریز را پر کرده، بلکه الگوی شجاعت و پایداری زنان ایرانی در طول تاریخ شد. همانطور که مورخان و شاهدان تأکید کردهاند، تعداد واقعی زنانی که در سنگرها جنگیدند، گمنام ماندهاند، اما بیشک تئللیها و زنان دیگر، ستونهای نهضت مشروطه را شکل دادند.
