سایت «جین نیوز» ترکیه که یکی از رسانه های شناخته شده منطقه در حوزه مسائل زنان و حقوق بشر می باشد، روز ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶ مطلبی را در رابطه با وضعیت زنان زندانی در ایران به قلم ملک آوجی (Melek Avcı)منتشر کرد.
این رسانه مستقل که از سال ۲۰۱۷ شروع به کار کرده به پوشش تخصصی موضوعات مرتبط با حقوق زنان، خشونت مبتنی بر جنسیت، حقوق بشر، وضعیت زندانها و تحولات سیاسی و اجتماعی در ترکیه، ایران و خاورمیانه میپردازد.
ملک آوجی از سال ۲۰۲۲ تاکنون گزارشها و مصاحبههای متعددی درباره حقوق زنان، حقوق بشر، زندانیان سیاسی، تحولات ایران و جنبشهای اجتماعی منتشر کرده است. آوجی در گفتوگو با فعالان مدنی، دانشگاهیان، سیاستمداران و نهادهای حقوق بشری، به پوشش مستمر مسائل مرتبط با زنان، ایران و منطقه پرداخته و در زمره خبرنگاران شناختهشده این رسانه در حوزه حقوق زنان و حقوق بشر بهشمار میرود.
ذیلاً مقاله خانم ملک آوجی که در سایت جین نیوز منتشر شده است را می توانید مطالعه کنید.
از خیابان تا زندان؛ روایت مقاومت در سایه سرکوب و تبعیض
کار اجباری، محرومیت از خدمات درمانی، حبس انفرادی، شکنجه و تهدید به اعدام. زنان زندانی در ایران با نقض سازمانیافته حقوق بشر در زندانها مواجهاند. سازمانهای حقوقبشری تأکید میکنند که این رفتارها بازتاب سیاستهای زنستیزانه حاکمیت است.
زنان در ایران سالهاست با اشکال گوناگون تبعیض، محدودیت و سرکوب روبهرو هستند. آنچه مدافعان حقوق زنان امروز از آن با عنوان «زنستیزی ساختاری» یاد میکنند، تنها به قوانین و مقررات محدود نمیشود؛ بلکه در رفتارهایی که زنان در عرصههای مختلف زندگی اجتماعی، فرهنگی و سیاسی با آن مواجهاند نیز نمود پیدا میکند.
این رفتارها، از محدودیت در پوشش و حضور در عرصه عمومی گرفته تا سرکوب فعالان سیاسی زن، زنان را بیش از دیگر بخشهای جامعه تحت فشار قرار داده است.
در سالهای اخیر، بهویژه پس از موجهای گسترده اعتراضات، شمار زیادی از زنان بهدلیل فعالیتهای اجتماعی و سیاسی یا شرکت در اعتراضات بازداشت شدهاند. بر اساس گزارشهای متعدد، بسیاری از این زنان اکنون در شرایطی سخت و غیرانسانی در زندان بهسر میبرند.
زندان را میتوان آخرین حلقه زنجیرهای دانست که با محدود کردن حقوق زنان در جامعه آغاز میشود؛ سرکوبی که در پشت دیوارهای زندان با شدت بیشتری ادامه پیدا میکند.
بهرهکشی از نیروی کار زنان در زندان
یکی از نگرانکنندهترین مشکلات در زندانهای ایران، استفاده گسترده از نیروی کار زندانیان است. بر اساس گزارشهایی از زندان وکیلآباد مشهد و چند زندان دیگر زنان، زندانیان مجبور میشوند در کارگاهها و فعالیتهای تولیدی مختلف کار کنند.
مدافعان حقوق بشر گفتهاند شرایطی که در آن زندانیان با دستمزدهای بسیار ناچیز و تحت فشارهای گوناگون مجبور به کار میشوند، نمونهای از بهرهکشی از نیروی کار زندانیان است.
سازمان ملل متحد و گزارشگران ویژه آن، این شیوه را در برخی موارد مصداق «بردهداری نوین» و «جنایت علیه بشریت» توصیف کردهاند.
محرومیت درمانی به ابزار سرکوب تبدیل شده است
علاوه بر بهرهکشی از نیروی کار و کار اجباری، سیاست عامدانه محروم کردن زنان زندانی از خدمات بهداشتی و درمانی نیز به مشکلی جدی تبدیل شده است.
گزارشهای متعددی از زندانهای قرچک، اوین، قزلحصار و دیگر زندانها نشان میدهد که دسترسی زندانیان به پزشک، دارو و خدمات تخصصی درمانی بهشدت محدود شده است.
در برخی موارد، تأخیر در انتقال بیماران به بیمارستان یا خودداری از ارائه درمان ضروری، پیامدهای جدی و جبرانناپذیری بهدنبال داشته است.
سازمانهای حقوقبشری بارها هشدار دادهاند که محرومیت عامدانه از خدمات درمانی به ابزاری برای اعمال فشار بر زندانیان تبدیل شده است.
زنان زندانی در شرایط قرنطینهای
وضعیت زندان قرچک ورامین، که مدتهاست یکی از بدترین زندانهای زنان شناخته میشود، نمونه روشنی از این شرایط است. گزارشها از ازدحام شدید، امکانات بهداشتی ناکافی، کمبود آب آشامیدنی، تهویه نامناسب و دسترسی محدود به خدمات درمانی در این زندان حکایت دارند.
در هفتههای اخیر نیز گزارشهای متعددی درباره شرایط غیرانسانی نگهداری زنان زندانی سیاسی در زندان وکیلآباد مشهد منتشر شده است.
بر اساس گزارش سازمانهای حقوقبشری، دستکم ۳۰ زن، که بیشتر آنان در پی رخدادها و یورشهای ژانویه ۲۰۲۶ بازداشت شدهاند، در شرایط قرنطینهای در بند موسوم به «آرامش» نگهداری میشوند؛ فضایی تنگ در زیرزمین، با سقف کوتاه، تهویه ناکافی و بدون نور مناسب.
این محلها باریک، فاقد تهویه کافی و محروم از نور روز توصیف شدهاند. ازدحام جمعیت، کمبود تخت و مشکلات مربوط به دسترسی به خدمات درمانی از دیگر معضلات این بخشهاست.
شکنجه دهها زن در زندان سیرجان
منابع حقوقبشری همچنین گزارشی درباره بازداشت گسترده زنان شرکتکننده در اعتراضات سیرجان و وضعیت آنان در زندان این شهر منتشر کردهاند.
بر اساس این گزارش، پس از اعتراضات ژانویه 2026 در سیرجان، حدود ۴۰۰ نفر، از جمله دهها زن، بازداشت شدند. بیشتر این زنان برای هفتهها در زندان سیرجان تحت فشارهای روانی و جسمی، شکنجه و بازجویی قرار گرفتند. آنان پس از آن با وثیقههای سنگین آزاد شدند و در حالی در انتظار محاکمه هستند که احتمال صدور احکام سنگین علیه آنان وجود دارد.
در میان این زنان، نام دکتر سپیده فخاریان، دکتر نسترن کرکی و زهره قربانی دیده میشود که همگی پزشک هستند. اتهامهای مطرحشده علیه آنان عمدتاً «هدایت اعتراضات»، «توهین به رژیم» و موارد مشابه اعلام شده است.
وضعیت زندانیان سیاسی در قزلحصار و اوین
در هفتههای اخیر، گزارشهایی از افزایش فشار بر زنان زندانی سیاسی در بند زنان زندان اوین منتشر شده است.
بر اساس این گزارشها، شماری از زنان زندانی، از جمله شیوا اسماعیلی، مرضیه فارسی، فروغ تقیپور، زهرا صفایی، گلرخ ایرایی، سکینه پروانه و الهه فولادی، از تماس تلفنی با خانوادههای خود محروم شدهاند.
بسیاری از این زنان از اعضا یا هواداران فعال سازمان مجاهدین خلق ایران هستند. برخی از آنان سالهاست به اتهام حمایت از این سازمان در زندان بهسر میبرند.
مدافعان حقوق بشر میگویند قطع ارتباط با خانواده، محدود کردن تماس با دنیای خارج و اعمال محدودیتهای تازه، از روشهایی است که برای افزایش فشار روانی بر زنان زندانی سیاسی بهکار گرفته میشود. همزمان، گزارشهایی نیز درباره وضعیت زندانیان محبوس در زندان قزلحصار در جریان رخدادهای اخیر منتشر شده است.
بر اساس این گزارشها، بسیاری از زندانیان در سلولهای پرازدحام و فاقد امکانات کافی نگهداری میشوند. نبود دسترسی مناسب به آب، گرمای شدید و محدودیت در انتقال به بیمارستان از جمله مشکلات مطرحشده درباره این زندان است.
سیاست زندان بازتاب زنستیزی است
وضعیت زنان در زندان را نمیتوان جدا از وضعیت عمومی زنان در جامعه ایران بررسی کرد.
محدودیتهای گستردهای که زنان در بیرون از زندان و در عرصههای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی با آن مواجهاند، در داخل زندان با شدت و خشونتی بیشتر بازتولید میشود.
از همین رو، بسیاری از مدافعان حقوق زنان معتقدند وضعیت زنان زندانی صرفاً به شرایط زندانها مربوط نیست، بلکه بازتاب نگرش تبعیضآمیز و زنستیزانهای است که در ساختار حاکمیت ایران وجود دارد.
عضویت بهتنهایی برای حکم اعدام کافی است
وضعیت زنان زندانی در ایران از نقض معمول حقوق بشر فراتر رفته و به ابزاری برای سرکوب جنسیتی و سیاسی تبدیل شده است.
در این میان، وضعیت زنان مرتبط با سازمان مجاهدین خلق ایران از نگرانکنندهترین موارد گزارششده است؛ بهگونهای که حتی «عضویت در سازمان» میتواند زمینهساز شکنجه و صدور حکم اعدام شود.
زهرا طبری، مهندس ۶۸ساله، برای دومین بار به اتهام عضویت در سازمان مجاهدین خلق ایران به اعدام محکوم شده است. اتهام مطرحشده علیه او، حمایت مستمر و قاطعانه از این سازمان بوده است.
مقاومت ادامه دارد
شکنجه و سرکوبی که زنان زندانی در ایران متحمل میشوند، تنها روایت یک گروه از زندانیان نیست؛ بلکه بخشی از مبارزه گستردهتر زنان ایران برای دستیابی به حقوق برابر، کرامت انسانی و آزادیهای بنیادین است.
تا زمانی که تبعیض و زنستیزی در رژیم حاکم ادامه داشته باشد، دیوارهای زندان نیز بازتابدهنده واقعیتی شدیدتر و دردناکتر خواهند بود.
با وجود همه این سرکوبها، زنان ایران طی سالهای اخیر با مقاومت خود نشان دادهاند که از نیروهای اصلی خواهان آزادی، برابری و حقوق بشر در جامعه هستند؛ مطالبهای که از خیابانها تا پشت میلههای زندان ادامه دارد.
