نورالهدی منگنه؛ صدای زن ایرانی در عصر تحول

نورالهدی منگنه، مشهور به منیرالسلطنه، یکی از چهره‌های شاخص جنبش‌های فرهنگی و اجتماعی زنان ایران در اوایل قرن چهاردهم شمسی بود.

نورالهدی منگنه در خانواده‌ای مرفه و فرهیخته در تهران زاده شد؛ پدرش میرزا علی مشیر دفتر و مادرش رخساره مهرالدوله از طبقات عالی جامعه بودند. نسبت خانوادگی او با دربار قاجار و تربیت خانگی‌اش، بستری فراهم کرد تا از کودکی با مفاهیم نوگرایانه، آموزش کلاسیک و هنرهای زیبا آشنا شود. نورالهدی در سنین پایین زبان‌های فارسی، عربی و فرانسه، موسیقی، خوشنویسی و فلسفه را نزد معلمان خصوصی آموخت.

در پانزده‌سالگی به عقد معاون‌الممالک، معاون وقت وزارت پست و تلگراف درآمد. اما ازدواج او پنج سال بیش‌تر دوام نیاورد. این تجربه‌ی تلخ، نه‌تنها او را منزوی نکرد، بلکه انگیزه‌ای شد تا خود را وقف آموزش و توانمندسازی زنان کند. با بازگشت به اجتماع، به دعوت محترم اسکندری به جمعی از زنان روشنفکر پیوست که بعداً به نام «جمعیت نسوان وطن‌خواه» شناخته شد. او خیلی زود یکی از ارکان اصلی این جمعیت شد و با انرژی، مسئولیت‌هایی چون اداره کلاس‌های سوادآموزی، نوشتن بیانیه‌ها و تهیه نمایش‌های فرهنگی را بر عهده گرفت.

نورالهدی با جسارت از تابوهای فرهنگی عبور کرد. در زمانه‌ای که آموزش زنان هنوز امری نامتعارف شمرده می‌شد، او در خانه‌اش کلاس‌های رایگان برای دختران طبقات پایین برگزار می‌کرد. در اقدامی نمادین، با هم‌فکری دیگر اعضای جمعیت، نمایشنامه‌ای با عنوان «آدم و حوا» را در حضور زنان اجرا کرد که محتوایی انتقادی و طنز درباره نقش اجتماعی زن داشت. این برنامه اگرچه با دخالت نیروهای دولتی تعطیل شد، اما پیامی بزرگ با خود داشت: زنان ایران در حال تغییرند.

در سال ۱۳۰۴ شمسی، نورالهدی تصمیم گرفت برای تحصیل به بیروت برود. در دانشگاه آمریکایی بیروت، رشته روان‌شناسی کودک را دنبال کرد و پس از آن به اروپا سفر کرد. دیدارش از پاریس و لندن، نگاه فرهنگی‌اش را وسیع‌تر کرد. پس از بازگشت، با تجاربی غنی‌تر، فعالیت‌های آموزشی‌اش را با جدیت بیشتری ادامه داد.

او نویسنده‌ای پرکار بود. مجله‌ای به نام «بی‌بی» منتشر کرد که به‌صورت اختصاصی به مسائل زنان می‌پرداخت. در آن مقالاتی درباره تربیت فرزند، اخلاق خانوادگی، مشارکت اجتماعی زنان و تحلیل‌های ادبی می‌نوشت. همچنین در نشریاتی مانند «زبان زنان» و «بانوان» نیز قلم می‌زد. افزون بر آن، چندین کتاب آموزشی با تمرکز بر خانواده، تربیت کودک و اخلاق نوشت که از جمله آن‌ها می‌توان به «ره‌آموز خانواده»، «آداب معاشرت» و «تدبیر منزل» اشاره کرد.

شعر نیز بخش جدایی‌ناپذیر زندگی او بود. دیوان اشعارش شامل مجموعه‌هایی همچون «گلگشت»، «ناقوس»، «بنفشه» و «تگرگ» است. زبان شعری‌اش سرشار از دغدغه‌های اجتماعی، اخلاقی و انسانی بود. با گذر زمان، مضامین اشعارش نیز بلوغ یافتند؛ از شورمندی‌های جوانی به تأملات اخلاقی و گاه مذهبی رسیدند.

نورالهدی منگنه در دورانی پرآشوب، با قلم و اندیشه‌ای جسور، صدای زنانی شد که کمتر دیده می‌شدند. او به‌جای خطابه، به سراغ آموزش رفت؛ به‌جای اعتراض علنی، با نهادسازی و فرهنگ‌سازی، مسیر تحول را ساخت. نام او نه تنها در تاریخ مطبوعات زنان ایران بلکه در تاریخ اندیشه ایرانی ماندگار است.