تاریخ ایران سرشار از زنان برجستهای است که با عبور از موانع، به چالش کشیدن سنتهای محدودکننده و شکستن تابوها، جایگاه شایسته خود را در جامعه به دست آوردند. در میان این پیشگامان، اولین خلبانان زن در ایران قرار دارند؛ زنانی شجاع، مصمم و بیتمایل به پذیرش وضعیت موجود.
در زمانی که خلبانی حرفهای مردانه به شمار میرفت، این زنان جرات کردند رویاهای متفاوتی بسازند. آنها در دورانی که بسیاری باور نداشتند زنان جایی در آسمانها داشته باشند، قدم به کابین خلبان گذاشتند و ثابت کردند که شهامت و آرزو میتواند حتی قویترین تابوها را بشکند.
آغاز دوران خلبانی زنان در ایران
نقطه عطف این مسیر، ۷ نوامبر ۱۹۳۹ بود، زمانی که اعلامیهای در روزنامههای ایران منتشر شد و از متقاضیان برای ثبتنام در دورههای آموزش خلبانی دعوت شد. این فراخوان، ۶۳۰ متقاضی بیشتر مرد و تعداد اندکی زن را جذب کرد.
از میان این افراد، ۲۲ زن در اولین ترم باشگاه خلبانی ثبتنام کردند. پس از گذراندن مراحل سخت انتخاب، سه زن موفق به ورود به دوره شدند: عفت تجارتچی، اینا آوشید و صدیقه دولتشاهی.
آنها آموزش خود را در پایگاه هوایی دوشان تپه آغاز کردند و با تجهیزات کامل خلبانی—لباس پرواز، کت، کلاه ایمنی، عینک، چتر نجات و رادیو بیسیم—آماده بودند تا ثابت کنند زنان نیز میتوانند فرمانده آسمانها باشند.
عفت تجارتچی – نخستین خلبان زن ایرانی
عفت تجارتچی در تاریخ ۲۸ سپتامبر ۱۹۳۹ سفر خلبانی خود را آغاز کرد و در ۱۸ نوامبر ۱۹۴۰ اولین پرواز مستقل خود را انجام داد. این پرواز ۱۵ دقیقه به طول انجامید و در آن، او به دور فرودگاه چرخید و موفقیتآمیز به زمین نشست.
او هنوز در حال یادگیری مانورهای هوایی مانند شیرجه و آکروبات بود که باشگاه پرواز در سپتامبر ۱۹۴۱ به دلیل بیثباتی سیاسی تعطیل شد.
علاوه بر خلبانی، عفت تجارتچی شاعر نیز بود و در سال ۱۹۵۸ مجموعهای از اشعار خود را منتشر کرد. وی در سال ۱۹۹۹ و در سن ۸۲ سالگی در گلزار بهشت زهرا تهران به خاک سپرده شد.
اینا آوشید – نخستین کمکخلبان زن ایران
پس از شش ماه آموزش نظری، اینا آوشید اولین پرواز آموزشی خود را در فرودگاه دشتان تپه انجام داد. با شروع جنگ جهانی دوم، باشگاه پرواز تعطیل شد و آموزش او نیمهکاره ماند.
با بازگشایی باشگاه در آوریل ۱۹۴۲، او آموزش خود را ادامه داد و در ۱۹ سپتامبر ۱۹۴۳ همراه با ۲۱ دانشجوی دیگر موفق به دریافت گواهینامه خلبانی شد.
در سال ۱۹۴۶، اینا آوشید به عنوان اولین زن ایرانی استخدام شده در شرکت هواپیمایی به پرواز درآمد و به عنوان کمکخلبان در هواپیمای دی سی ۳ خدمت کرد. گرچه به دلایل نامشخص این حرفه را رها کرد، این دستاورد نقطه عطفی در تاریخ هوانوردی ایران بود.
صدیقه دولتشاهی – پیشگام شجاع
همانند همدورهایهای خود، صدیقه دولتشاهی نیز با وجود موانع اجتماعی توانست گواهینامه خلبانی را کسب کند. او پرواز با هواپیماهای مسافربری را تجربه کرد و نشان داد مهارت و اراده جنسیت نمیشناسد.
شجاعت او در کنار تجارتی و آوشید، راه را برای نسلهای آینده زنان ایرانی در عرصه خلبانی هموار کرد.
گرامیداشت پیشگامان هوانوردی ایران
عفت تجارتچی، اینا آوشید و صدیقه دولتشاهی فراتر از خلبان بودن، نمادهای توانمندسازی زنان در زمانی بودند که فرصتها برای آنان بسیار محدود بود. آنها با پرواز به آسمانها ثابت کردند که آرزو و مقاومت میتواند بر هر مانعی پیروز شود.
این اولین خلبانان زن در ایران الهامبخش تمام زنانی هستند که آرزوی عبور از مرزهای محدودیت و رسیدن به ارتفاعات جدید را دارند.
